De 27ste februari vertrokken wij uit Moero, en gebruikten het middagmaal in Sozio [Shōjō], waar wij met vaartuigen de rivier met dezelfde naam overstaken. In deze omstreken zijn veel leertouwers, of zogenaamde beulsstraten die onder de afstanden niet geteld worden. ‘s Avonds kwamen wij in Fimezi [Himeji], een stad met een fraai kasteel, en kregen enige marskramers op bezoek, die ons wat lederwerk aanboden dat zij ongemeen kunstig weten te bewerken.

26e 's morgens het anker vallen te Moero [Muro], nadat wij in 45 uren 117 mijlen afgelegd hadden. Wij werden uitgenodigd om te overnachten in het vertoefhuis van de Landsheer, en deden vervolgens een wandeling naar de tempel Muro na Miosin [Muro no Myōjin], die prachtig tegen de berg gelegen is, en uit verschillende schitterende gebouwen bestaat, waaronder vijf tempeltjes of kapellen zijn die naast elkaar liggen en zich bijzonder onderscheiden omdat ze prachtige gevels met snij- en verguldwerk hebben.


Het tempelcomplex Muro no Myōjin. Uit: Nippon.

Voor elk van deze tempels stond een offerkist, en de deuren waren met kostbaar koper beslagen en van een groot slot voorzien, dat zoals men zei door de Dayrie [Dairi] was verzegeld, omdat deze kapellen relikwieën van voorname heiligen zouden bevatten. Men vindt in een van de galerijen van de tempel, onder vele andere pronkstukken, een groot schilderij van twee Hollandse schepen in volle zee, dat door een zekere koeliemeester, JISKI [Gisuke] genaamd, in het jaar 1804 aan de tempel geschonken werd. Daarna bezochten wij de tempel Zjowoenzi [Jōunji] waar men het graf vindt van een zekere TOMOGIMI [Tomogimi], de eerste onkuise Japanse vrouw, en deden nog enige grote wandeling in de nabijheid van en door Moero, een plaats die ook beroemd is vanwege het fraaie lederwerk, dat de stad en de omstreken opleveren.

De 25e. Omdat weer en wind het toelieten om te vertrekken, scheepten wij al vroeg alles in, en kwamen voorbij Miwara [Mihara], dat een groot kasteel met verschillende torens heeft. Wat hoger, tegen de rug van de berg, ziet men een grote tempel. Bijna alle Japanners wierpen een klein met sake gevuld tonnetje overboord waaraan 13 pitjes of duiten zijn vastgebonden, om aan de God Kampirai [Konpira] te offeren. De vissers, die deze tonnentjes opvangen, verzuimen niet, om deze af te leveren in de daar dichtbij gelegen tempel van hun beschermheer of patroon met die naam. Wij zagen aan bakboord het dorp Tasima [Tajima] en het landschap Firozima [Hiroshima], en lieten de

De 24e waaide er een noordenwind. Wij waren 's morgens vroeg bij Kamiro [Kamuro], en hadden een heerlijk uitzicht op het eiland Saikokf [Shikoku], waar alle toppen van de bergketens met sneeuw bedekt waren. Tegen de middag draaide de wind naar het westen en moesten wij vervolgens voor Mitarya [Mitarai] voor anker te gaan, waar wij overnachtten nadat wij er een Japanse Sakke- partij hadden bijgewoond, bij welke gelegenheid wij enkele samsiespeelsters [shamisen-speelsters] van het beroemde Firozima [Hiroshima] hoorden.


Een shamisen

Ik moet echter bekennen dat wij in die muziek, evenmin als in al hetgeen wij tot dusverre van dien aard in Japan gehoord hadden, behagen schepten; doch wij bewonderden daarentegen de stipte orde en onderscheiding, die men ons bewees, daar ieder op de straat zich bukte totdat wij voorbij waren, en twee mensen met bezems voor de trein uit liepen om door het roepen van Say! Stay! het volk van onze aankomst te verwittigen, en de geringste stenen of vuiligheid van de weg op te ruimen.

De haven van Shimonoseki (Detail)

De 23e. Hoewel we de vorige dag reeds ingescheept waren, moesten wij door tegenwind tot vandaag blijven liggen. Onze grote bark, die het grootste deel van de trein aan boord had, was met een Hollandse vlag versierd en ook van schanskleden voorzien. Er was ook nog een tweede vaartuig aangelegd, om de rest van het gevolg te vervoeren. Wij werden door enkele kleine vaartuigen uit de haven gesleept en vonden buiten komende een ontelbare hoeveelheid zeilen die ook enkele dagen door tegenwind waren tegengehouden. De wind was N.N.W. met een //risse = frisse?// koelte. Om drie uur 's middags voeren wij voorbij de uithoek van Bungo [de Provincie Bungo, nu Ōita prefectuur] en om zeven uur waren wij al voorbij Iwozima [Iwaijima]. Wij lieten alle andere vaartuigen achter ons, en waren tenslotte verplicht, door de sterk aantrekkende zee en de hevige wind, het zeil te minderen.

De tolken zijn over het algemeen niet zo bedreven in de Hollandsche taal. Zij spreken het buiten de negotietijd weinig, en schrijven nog minder in die taal. Ook wordt men niet meer gevraagd, dan de gouvernementsorders verstaanbaar over te brengen, en door hun tussen komst de behandeling van de zaken te bespoedigen, waartoe geen grote talenkennis vereist wordt. Al het wetenschappelijke wordt door Japanse geneesheren in Jedo oneindig beter begrepen, omdat deze er zich met meer belangstelling op toeleggen. Maar niettemin moet ik een iutzondering maken voor enige van onze tolken, zoals de heren JOZIWO GONOSKE [Yoshio Gonnosuke], SENSAYMON[Jinsaemon], SAKFSABRO [Sakusaburō], TJUZERO [Chūjirō], TITNOSKE [Tesunosuke], en KINSAYMON, [Kinsaemon], die te ijverig en in de taal te kundig zijn, om niet speciaal vermeld te worden als geschikte taalmannen.


De tolk Sakusaburo. Uit: Nippon.

Het hele beheer van de Hollandse met Chinese zaken is toevertrouwd aan de gouverneur van Nagasakki. Hij is met zijn leven verantwoordelijk voor onze personen en handelingen, en vandaar dat wij meer beperkt zijn, dan anders het geval zou zijn; want het hof kan zich op die grote afstand niet met huishoudelijke inrichtingen bemoeien. Het hof doet zijn gezag alleen in bijzondere gevallen gelden, zoals bij het bepalen van de kopertax, de verhoging van de prijzen, of dergelijke belangrijke gevallen. Maar daarbuiten is er geen contact, dan door tussenkomst van de genoemde gouverneur, die op zijn beurt zijn burgemeesters, de commissarissen van de Geldkamer en het tolkencollege gebruikt om de zaken onmiddellijk met ons te regelen en af te doen.

Op sleeptouw naar de Papenberg aan de ingang van de Baai van Nagasaki.

Op de 20e van de negende maand moeten de schepen, volgens een keizerlijk bevel, naar de buitenreede of de Papenberg vertrekken, en het is een zonderling, dat dit nog nimmer gemist heeft, hoe moeilijk het ook dikwijls door weer en wind geweest is om de schepen van de stad te brengen. Zij krijgen dan het kruit en de kleine munitie terug, en het eerst aangekomen schip geeft 's morgens en 's avonds het gewone wachtschot. Gewoonlijk krijgt men kort voor het vertrek op het eiland en aan boord van de schepen een bezoek van de aftredende en aankomende gouverneur, die elkaar in deze maand vervangen. De voorbereidselen en de plichtplegingen bij dergelijke gelegenheden zijn niet gering: de straten en gebouwen worden schoongemaakt, en de grond met een pad van wit zand bestrooid. De huizen moeten gesloten blijven, en niemand mag zich op straat begeven. De genoemde heren worden bij het opperhoofd onthaald, en brengen een geduchte stoet van gevolg mee. Bij dergelijke gelegenheden moet men zich troosten, om het Japans compliment op de mat af te leggen, en zolang men hen verwelkomt of hen de afscheidsgroet geeft, op de grond te zitten, op dezelfde manier als de Japanners dat gewend zijn. Hoewel deze manier ook verschilt van het Europese gebruik, zou het van vreemdelingen, vooral in hun eigen land, en in het zeldzame geval dat zij met ons spreken, teveel gevergd zijn, indien men verlangde, dat zij zich geheel en al, in het bijzonder in hun zeden en gewoonten, naar onze gebruiken zou schikken; dit zou zelfs met hun inrichting onmogelijk zijn. Indien men daarentegen voor een Japanner, die zich op de grond zet, een Europese buiging maakt, en hem in een staande houding zou willen toespreken, zou dit voor beiden zeer oneigenlijk zijn; de een kijkt naar boven en de ander naar beneden, terwijl mijn bovendien de Japanner op die wijze altijd beledigen moet, omdat deze, bij het buigen tegen onze benen zou aankijken, en men in geen geval elkander iets kan aanbieden of een beker van vriendschap zou kunnen ledigen, zonder alle goede manieren te kwetsen of te verzaken. Het is dus in geen geval onderdanigheid die wij aan de Japanners betogen, door hun bij die gelegenheid voor hen te buigen op de matten; men volgt slechts het gebruik van het land, en het spreekt vanzelf, dat men, als men te gast is bij vreemde volkeren zijnde, hun vriendschap wint door hun gebruiken zoveel mogelijk te eerbiedigen. Naast de genoemde plechtige gelegenheden ontvangen wij de Japanners in de dagelijkse omgang naar onze wijze; ze gaan op onze stoelen zitten, en de tolken komengraag bij ons aan tafel eten. Zij krijgen tweemaal per jaar een partij of gastmaal bij het opperhoofd, ter gelegenheid van de verjaardag van de Koning en bij het nieuwe jaar, en ze hebben dan de gewoonte, om behalve dat zij zichzelf ruim tegoed doen, al het overblijvende eten mee te nemen. De meesten pakken het eten in papier, en verbergen het in hun wijde mouwen.

De Japanners zijn verzot op al wat vreemd is en betalen voor de ene of andere zeldzaamheid, die in hun smaak valt, en voor ons soms van zeer weinig waarde is, vaak een hoge prijs. Indien het nieuwtje er af gaat, stellen zij de prijs daarentegen zo laag, dat men dergelijke zaken dikwijls weer mee naar huis neemt. De artikelen, waarvoor zij doorgaans een redelijke prijs betalen, en welke in den bijzondere handel geoorloofd zijn, bestaan uit Sandelhout, bindrotting, klapperolie, Kajoepoetilie [kajaputi-olie], drop, saffraan, kinabast, kreeftenogen[ kalkreserves van rivierkreeften], Theriac [opium?], muskus, Aloë, duivelsdrek [een kruid, Ferula asafoetida], Arabische gom, ginsengwortel, IJslands mos [een struikachtig korstmos], en veel andere geneesmiddelen; zo ook horloges, mechaniek of muziekwerken, oud Perzisch en ander leer, fijn geslepen glaswerken, allerhande bijouterieën en snuisterijen, Hollandse genees- en sterrenkundige werken, doch vooral vreemde vogels of dieren. Vele van deze artikelen komen niet op Kambang, of worden niet publiek verkocht; maar de tolken zijn de onderhandse kooplieden, om deze bij ruiling met Japanse stoffen etc. te verhandelen. Er zijn afzonderlijke beambten, onder de benaming van kennislieden, die men bij ons schatters zou noemen, die alle goederen sorteren, en aan iedere soort een naam geven, naar welke rangschikking de publieke verkoop plaats heeft. Vooraf moet van ieder artikel een monster aan de gouverneur getoond worden, en deze schijnt het voorrecht te hebben, om voor de prijs die de koopman aanbiedt, een zekere hoeveelheid, en wel het beste, voor zichzelf uit te kiezen. Hetzelfde gebeurd ook bij de burgemeester van de stad Nagasakki, en dit is zeer ten nadele van de kooplieden. Het is daarnaast meer dan waarschijnlijk, dat de geldkamer in dat geval niet de vijfendertig procent belasting krijgt, maar dat die heren even zoveel minder betalen.

Een vreemdeling, die het eiland verlangt te zien, gaat aan de poort door als bediende van een van de tolken of ambtenaren, ofwel krijgt hij daartoe in het geheimverlof van de poortwachter, hoewel het eigenlijk verboden is. Geen Hollander kan het eiland verlaten, zonder de goedkeuring te hebben gekregen van de Japanse regering via de rapporteurtolken. Deze toestemming wordt nooit geweigerd, maar de Hollander moet altijd vergezeld worden door enige tolken, banjoosten, klerken en verdere Japanse bedienden, die hem op de hielen volgen, en naarmate het aantal Hollanders groter of kleiner is, is ook het gevolg groter of kleiner. Een wandeling in of buiten de stad is altijd een echte ontspanning, die echter vanwege de kosten niet vaak, althans zelden meer dan één of twee maal in de maand plaatsvindt, omdat de wandelaar verplicht is het gevolg van Japanners dat hem vergezelt, te onthalen.


Uitzicht op Nagasaki.

Men heeft in de omstreken van Nagasakki de mooiste uitzichten en wandelingen, en men bepaalt gewoonlijk op zo’n dag een vast punt van samenkomst, hetzij in of buiten de stad waar de Hollandse en Japanse keuken te vinden is en de vrienden zich onderling vermaken. Bij dergelijke gelegenheden zijn de Banjoosten zeer inschikkelijk om onze nieuwsgierigheid te bevredigen, en men laat ons zelfs door één enkele tolk vergezeld, commissies verrichten. Dit geschiedt ook meestal, omdat zij ruim van alles voorzien worden, en zich op hun gemak te goed doen, en wellicht meer dan wij zelf van het onthaal genieten. Het wordt wel eens oogluikend toegelaten dat men winkels binnengaat, en door tussenkomst van de Compradoor iets koopt. Maar voor het overige mag men in geen enkel burgerhuis komen. De enigste gebouwen die de vreemdeling mag binnentreden zijnde tempels en de beroemde Tjaya’s [chaya] of theehuizen, die zo goed en luimig in het vijfde hoofdstuk van het werkje van den heer MEYLAN1 zijn beschreven dat ik daarvan niets meer zeggen kan dan dat zij uitermate geschikt zijn om een gezelschap van vrolijke gasten op te wachten. Wanneer men zijn intrek neemt in de tempel, wordt men door de kaalgeschoren priester in zijn plechtgewaad ontvangen, maar naderhand, nadat de eerste statige opwachting is afgelopen, is hij de man die zwaar beschonken, met zang en dans de meeste potsen aanricht, en zijn eigen geboden overtreedt door ham, vlees, boter, en wat hem nog meer verboden is, boetvaardig te nuttigen. Alle consumpties die in de stad worden gebruikt, betaalt de compradoor, die dat later met 20% winst in rekening brengt. Iedere Hollander heeft zijn lopende rekening bij die leverancier, welke dagelijks wordt bijgeschreven, waarvan men op het eind van de maand een bewijs krijgt. Op dezelfde manier wordt ook gehandeld met alle goederen die van de overige leveranciers gekocht worden. Deze bewijzen worden door het tolkencollege geverifieerd en vervolgens door de crediteuren bij de geldkamer ingeleverd. Deze lopende rekeningen worden vereffend met de opbrengst van de bijzondere Kambang-goederen, die ten overstaan van de Geldkamer verkocht en afgeleverd worden. De Geldkamer ontvangt het geld van de kooplieden, en opent voorons voor dat bedrag een krediet, echter met een korting van vijfendertig procent, wat in feite de belasting op de bijzondere verkopen is. Bij het vertrek van de schepen moet iedereen er voor zorgen, dat zijn rekening afgesloten wordt, en de Japanners zijn wat dat betreft zeer nauwkeurig, zodat er zelfs na de grote drukte, die bij het vertrek van schepen plaatsvindt, en de omslachtige wijze van liquidatie zelden een fout wordt gevonden.

1 Meylan, G.F., 1830. Japan. Voorgesteld in schetsen over de zeden en gebruiken van dat Ryk, byzonder over de ingezetenen der stad Nagasaky.

Het is verboden contant geld te bezitten en met Japanse kooplieden te handelen. Er zijn bepaalde leveranciers voor de factorij, die, als zij alles niet zelf maken, het verlangde aanbesteden, en op het eiland bezorgen. Voor alles wat levensmiddelen betreft, hebben wij een leverancier, die vlak over de brug, in de stad woont, en die aan de landpoort op het eiland wordt geroepen, door twee plankjes tegen elkaar te klappen. Deze leveranciers hebben een bepaald tarief van alle prijzen, die wel twee keer zo hoog zijn als de stads prijzen, om daarmee de kosten van hun inrichting en het onderhoud van de vele noodzakelijke bedienden te bekostigen. In het leveren van negotiegoederen of Japanse kramerijen zijn de Compradoors zeer billijk, en leveren de beste artikelen. BOEJEMON [Buemon] en SASAYA [Sasaya] zijn de twee leveranciers voor Lak- en verguldwerk. Voor oude modellen hebben zij een vast en billijk tarief, maar bij de geringste verandering die men opgeeft, zijn zij schreeuwend duur, en men moet in de bestelling zeer nauwkeurig zijn, omdat zij zich niet de minste moeite geven in het navolgen van Europese modellen, waardoor het stuk dat aan hun smaak wordt overgelaten doorgaans bedorven wordt. In het algemeen kan men nooit verwachten, dat de Europese modellen die men opgeeft, zo goed en deugdzaam worden afgewerkt als hun eigen uitvindingen, alsof zij jaloers waren dat hun pracht in de handen van vreemdelingen zou blinken. Hetzelfde is het geval met de leveranciers van stoffen, porselein, aarde- en koperwerk. Wil men iets van zilver of goud gemaakt hebben, dan moet men dat metaal erbij geven, want het is verboden iets daarvan uit te voeren. Wij zijn ook gebonden aan de timmerman die de opperrapporteur-tolk jaarlijks op het eiland laat werken. Al deze lieden zijn voorzien van een sjap [merkteken] of zegel, waarmee zij persoonlijk de vrijheid hebben om door de poort te gaan. Er zijn ook Japanse geneesheren en naaldstekers, die voor de dienst op het eiland zijn aangesteld ingeval de Hollandse dokter afwezig is, of zelf hulp nodig heeft. Zij woorden ten alle tijde aan de poort doorgelaten, net zoals de tuinlieden, wassers, enz., die van de Compradoors een sjap of zegel krijgen, als kenmerk van hun vergunning om op Decima te werken. Maar al deze lieden moeten met hun bloed sjappen, of de voorschriften beëdigen, welke ten aanzien van de omgang met de Hollanders worden voorgelegd.

De tolken zijn zeer talrijk. Zij hebben hun collegie op het eiland, waar dag en nacht een of twee van hen de wacht houden. Jaarlijks wordt er een van de Oppertolken als Opper- en een van de Ondertolken als Onderrapporteur aangesteld, die de zaken over en weer tot de regering brengen en het bestuur over de werkzaamheden hebben. Een Dwarskijker, die tevens de Hollandse taal verstaat, vormt samen met vier Opper-en vier Ondertolken het collegie. Zij sjappen [= voorzien van een zegel] en verzegelen de echte vertalingen van de orders, briefwisseling, afrekeningen en andere stukken. Vaak is echter dit getal overcompleet, en zijn er, behalve deze, nog wel een vijftigtal tolken, die in verscheidene rangen zijn opgedeeld, zoals provisionele, temporaire, Vice Ondertolken, leerling tolken, particuliere tolken, enz., die in de Negotie tijd meestal allemaal hun vaste dienst hebben.
's nachts is er nog een wacht op het eiland van vijf man, die, net de Ottona’s één of tweemaal de ronde doet, en wij zijn door al die bewaking zodanig voor tegen gevaar beschermd, dat men gerust met open deuren en vensters naar bed kan gaan.
Wanneer er op het eiland iets met lossen of laden, of in de pakhuizen te verrichten valt, komt er een Opperbanjoost of een gemachtigde van de Gouverneur op het eiland, met een gevolg van lijfwachten en enige tolken. Zijn aankomst wordt aan de tolken en andere bedienden, die op het eiland aanwezig zijn, aangekondigd door het schreeuwen van “Oeidi di goezarimasi”[oide de gozarimsu], wat betekent: "hij komt!" De Ottona’s en tolken scharen zich, volgens rang, naast elkaar aan de ingang van het lokaal, waar de Opperbanjoost plaatsneemt, en buigen zich wanneer de genoemde beambte voorbijgaat. Deze geeft verlof om de werkzaamheden te beginnen, verleent pas brieven en zegels, en zendt zijn bediende, om de sloten van de pakhuizen open te doen, altijd vergezeld van Onderbanjoosten en schrijvers, die de wacht moeten houden zolang er in het pakhuis wordt gewerkt, totdat dit opnieuw gesloten en weer verzegeld is. Wanneer wij verlangen iets van boord naar onze woning te nemen, moet dit met verlof van de Opperbanjoost geschieden, en alles dat als handelsartikel kan worden aangemerkt, gaat in een afzonderlijk pakhuis, het zogenaamde Kambang pakhuis, waar de ambtenaren en schepelingen hun goederen brengen, die publiek verkocht moet worden.

Met uitzondering van de tijd van het lossen en laden van de schepen, blijft de waterpoort altijd gesloten. Het contact met de stad heeft alleen plaats door de landpoort, waar een stenen brug over het kanaal ligt. Die poort is altijd bezet met een wacht van Banjoosten of politiebeambten, die echter met het inwendige van het eiland niks te maken hebben. Deze houden aantekening van alles, wat er in-en uitgaat, en laten niemand anders binnen dan degenen die daartoe gerechtigd zijn. Met uitzondering van de Opper- en Ondertolken, en enige andere ambtenaren, wordt iedereen gevisiteerd. Voor deze lijfsbetasting zowel als het onderzoek van de goederen is er een bijzondere bediende, die op een klein bankje in de poort zit. Hij mag de visitatie echter alleen doen in het bijzijn van een van de Banjoosten, en hij wordt door zijn landgenoten, die nogal vaak iets geheim is in een maal verbergen, ogenschijnlijk gevreesd, toch heimelijk veracht. De vaste, op het eiland dienstdoende beambten, zijn de drie Ottona’s of eilandburgemeesters, die elkaar dagelijks op de middag vervangen en het Japanse gezag op het eiland uitoefenen. Zij moeten op de hoogte gesteld worden van alles, wat er op het eiland aangevoerd wordt. Ook mag er, zonder hun medeweten, geen Japanner bij de Hollanders komen. Het is aan hen, om de tolk of de leverancier die zich aanmeldt, te vergezellen of aan hem een Kasseros mee te geven. Volgens de wet, mag niemand bij de Hollanders komen, zonder door een van deze ambtenaren, of zogenaamde Dwarskijkers vergezeld te worden, hoewel er oogluikend niet stipt aan deze wet wordt voldaan. Deze Dwarskijker zijn echter niet zeer moeilijk, en hun gezelschap is weinig hinderlijk voor de kleine geheime, die men voor hen zou moeten verbergen. Met uitzondering van de twee Dwarskijkers van de tolken verstaan zij het Hollands niet eens, en zij vallen dikwijls in slaap bij het gesprek waarvan zij niets begrijpen en dat zij als stenen poppen aanhoren.

Men betaalt jaarlijks voor de door ons gebruikte gebouwen een vastgestelde huurprijs, waarvoor de Japanners de pakhuizen geheel onderhouden en desnoods vernieuwen. Maar van de woningen gaat hen alleen de ruwe betimmering aan, zoals het dak, de muren, de zolder, de vloeren, de trap, de vensters, de stoep, de kombuis en de verdere ruwe opstand. Al het raam- en lijstwerk, het behang en de meubilaire inrichting is voor de rekening van de bewoner of zogenaamde eigenaar, die echter geen herstelwerkzaamheden zonder toestemming van de huisbazen kan doen. Op dezelfde wijze zijn er ook woningen ingericht voor de gezagvoerders van de schepen die in Japan op de wal verblijven. De huizen van de Hollanders zijn wel niet groot, maar zindelijk, en op Europese wijze gemeubileerd. Men voorziet zich van hetgeen hiertoe vereist wordt op Java, of de Japanners maken dit op onze bestelling. Het is geoorloofd zoveel bedienden te nemen als men wil, maar de mannelijke dienstboden mogen 's nachts niet op het eiland blijven. Hoewel ik niet weet, dat er een echte wet bestaat, die de Hollanders verbiedt hun vrouwen mee te nemen naar Decima, hebben de Japanners dat altijd tegengehouden, en geweigerd daarvoor toestemming te geven. Ook hebben zij nooit toegestaan dat een Europeaan zijn kind, dat hij bij een Japanse vrouw verwekt heeft, meenam. Zulke kinderen mogen niet eens op het eiland geboren worden, net zomin als er een Japanner mag sterven, en het wordt als een bijzondere gunst gezien, als dergelijke kinderen in hun jeugd op het eiland mogen komen. Zo’n gunst moet worden gekocht als een dienst, door tussenkomst en bekrachtiging van het Japans gouvernement. Deze kinderen staan gelijk aan alle overige Japanners, en er wordt ten opzichte van hen in geen geval enige uitzondering gemaakt.


Deshima, met de landpoort en de waterpoort.

Omdat het verslag van Van Overmeer Fisscher niets vermeld over de tijd waarin de stoet in Shimonoseki verblijft (14 tot 22 Februari), zal vandaag worden begonnen met het hoofdstuk over Deshima.

Decima De factorij van de Nederlanders in Japan.



De ligging tegen de stad Nagasakki, waarvan wij slechts door een smal kanaal van ongeveer 30 voet breed zijn afgescheiden, maakt, dat men aan die kant weinig uitzicht heeft, temeer, daar de hele walkant die met huizen is bebouwd, het uitzicht op de straat, de Jedomatsi [Edomachi], wegneemt. Maar daarentegen heeft de gehele overige omtrek van het eiland een vrij uitzicht zowel over de baai, als landwaarts. De baai is altijd levendig, en er heerst een gedurige beweging van vaartuigen. Aan de linkerkant heeft men uitzicht op een bergachtig gedeelte van de stad, en ook op heerlijke akkers en dorpen, die zich in het verschiet verliezen. In de brede straat van het eiland, die met een kleine bocht van de waterpoort tot het andere einde loopt, liggen de huizen van de Hollandse ambtenaren, die ieder een afzonderlijke woning hebben. Deze ambtenaren zijn; een Opperhoofd, een Pakhuismeester, een Scriba of boekhouder voor de handel, een Geneesheer, vijf Assistenten of Klerken en twee Pakhuisknechts. De Nederlandse regering geeft de tafel, en zij verenigen zich, met uitzondering van de Pakhuisknechts, hiervoor tweemaal daags bij het Opperhoofd, die een zeer groot en goed getimmerd gebouw bewoont dat vooral ook zo ruim is ingericht, om er de Japanse Groten naar behoren te kunnen ontvangen. De overige huizen zijn naar de rang der bewoners minder groot en van meer of minder gemakken voorzien, naarmate zij die willen bekostigen. Meestal gebruikt men het benedenhuis als bergplaats, en het bovenhuis als woning. Behalve dat deze straat aan weerszijden ook met pakhuizen tussen de woonhuizen is aangevuld, staan er ook langs de heiningen of paggers [omheining van bamboe] enige gebouwen als pakhuizen en woningen tot verblijf van de Japanse tolken, van de Ottona’s [otona]of Burgemeesters van het eiland, van de zogenaamde Kasserossen [uit het Portugees?] of huisbazen (in het Japans kfoemi gasira [kumigashira] genoemd), en van de wachten van het eiland, terwijl er ook nog een plek grond overblijft, die behalve de koeienkraal, twee tuinen bevat, waarbij een ruim gebouw staat , dat gewoonlijk gebruikt wordt voor het nieuwe opperhoofd, als hij aankomt om zijn voorganger af te lossen.

De 13^e staken wij over naar Simonoseki [Shimonoseki], het westelijkste punt van het grote eiland Nipon //Nippon = Honshū//, alwaar wij tot de 22^e vertoefden, om onze bark te laden en op een goede wind te wachten.

Men ziet op de genoemde overtocht in de verte de stad Dayrie [Dairi], in vroegere tijden de zetel van de geestelijke keizer, en midden in het vaarwater de klip, waarop de vermaarde Tayko sama [Taikō sama = Toyotomi Hideyoshi (1537-98)] schipbreuk leed, hetgeen de gezagvoerder van zijn vaartuig het leven kostte. Men heeft op deze klip een zuil of een Tempeltje gebouwd, zowel ter nagedachtenis aan dit voorval, als aan het overlijden van een jonge prins uit het geslacht van Heike, Antokftenno [Antoku Tennō, ca 1183] genaamd, die, in de armen van zijn min of voedster, zijn leven opofferde om niet aan zijn vijanden uitgeleverd te worden. De min namelijk verdronk zich met den zevenjarige prins.

Uitzicht op Simonoseki. (Uit: Nippon)

Simonoseki is een handelsplaats, waar buitengewoon veel scheepvaart is. Men drijft hier een grote handel in rijst, tarwe en andere granen, gedroogde vis en houtskool, en werkt er buitengewoon fraai in steen, waarvan we enige kleinigheden kochten. De stad ligt aan zee, en telt onder verscheidene andere, de vermaarde Amidais [Amida] tempel die gesticht is ter nagedachtenis aan de jonge held die hiervoor genoemd is. Hij is bij deze tempel begraven met zijn voornaamste dienaren, en men vertoont hier zijn wapens, afbeeldingen en ook een beeld van hem levensgroot in brons gegoten.

De 12e. Hoewel we afgesproken hadden om vroeg te vertrekken, was er op het afgesproken uur niemand klaar, waarschijnlijk door de grote vermoeienissen van gisteren. Wij gingen te voet, met een paar dienaars vooruit, en legden de hele weg tot Kokura, die vijf uur lang is, te voet af, alwaar wij de eerste van de trein waren. De weg liep eerst door fraaie sparrenbossen, en naderhand, langs een bergachtige gedeelte, naar de zeekant, waar men de prachtigste uitzichten op het grote eiland Nippon heeft. Kokura, de zetel van de Landsheer, is een grote stad, met een kasteel, zeer vrij gelegen aan het kanaal, dat de eilanden Nipon en Kiusju [Kyūshyū] van elkaar scheidt, op een afstand van ongeveer 60 mijlen, of uren gaans, van Nagasaki. De inwoners zijn gewend, de Hollandse geneesheer hier over hun ziekten te raadplegen, en inderdaad, in de namiddag wordt het huis gevuld met allerhande lijders, die zoveel mogelijk verpleegd en met geneesmiddelen begiftigd werden.

De 11e hadden wij een zware tocht over het Fiamistogie’s [Hiyamizutōge] gebergte omdat door de hevige regens de wegen voor de dragers zeer glibberig waren. Volgens gebruik verbleven wij een paar uren in de plaats met dezelfde naam, om de vrienden op sake e.d. te onthalen, hetgeen geschiedt om de trein met de geschenken en de andere zware bagage de tijd te geven om ons voor te blijven, omdat wij die anders zouden inhalen, en als wij gelijk met hen op een plaats zouden aankomen om van dragers en paarden te wisselen, zou er verwarring kunnen ontstaan.
In Oesino [Uchino], aan de voet van het gebergte waar de waard ons fazanten, eenden en eieren aanbood om ons te verwelkomen, moesten we opnieuw enige tijd vertoeven.



Na in Jetska [Izuka] het middagmaal te hebben gebruikt, kwamen wij ’s avonds toen het al donker was voor de rivier de Setogawa waar 30 vaartuigen klaar lagen die in 10 minuten de hele trein overzetten. De grote hoeveelheid lantaarns en flambouwen maakten deze overtocht zeer gunstig en fraai. Wij overnachtten in Kayanossa [Koyanose].

De 10e reisden we door een vlakke streek, en kwamen door verschillende dorpen, van welke wij in Tazjiro [Tashiro] het middagmaal gebruikten. Bij het dorp Harda [Harada] begint het grondgebied van Tsikwiseeng [Chikuzen]. Wij kwamen al vroeg in Jamij [Yamaie] aan, waar een kabinet van stenen te bezichtigen is. Het viel ons erg tegen en is de moeite van het bezichtigen niet waard. De oude Onderbanjoost die ons vergezelde, had 40 jaar geleden de hofreis al eens gemaakt met het opperhoofd Titsingh en ook bij die gelegenheid ditzelfde kabinet van stenen moeten bezichtigen.

De 9e vroor het sterk; alle rijstvelden waren met ijs bedekt. We waren 's morgens met lantaarns op weg gegaan, en kwamen nu in het gebied van Fizeeng [Hizen], waar we enkele soldaten meekregen als geleide. We passeerden de grote kamferboom in het gehucht Odan [Oda] de stam van deze boom is helemaal hol en het is bekend dat er 12 mensen in kunnen zitten sackineren [sake drinken].



Men ziet aan de buitenkant in de stam uitgehouwen een beeld van de God Kwanon [Kannon], en overal in de boom zijn prentjes en briefjes met namen geplakt.



We gebruikten het middagmaal in Oetsoetsoei [Ushitsu], en kwamen in de namiddag door Saga, de hoofdstad van het landschap Fizeeng. Deze plaats is meer dan 1 uur gaans lang en beroemd wegens haar mooie vrouwen. ‘s Avonds kwamen wij in Kansaki [Kanzaki] en we overnachtten aldaar in de tempel Sinsoki [Shinkōji] van de Ikosju- [Ikkōshū] sekte.

De 8e.
Buiten Sonogi gingen wij wandelen, en hielden ons een ogenblik op bij de hut van een grijsaard, die van zijn jeugd af altijd genoegen had geschept in het zien voorbijtrekken van de Hollanders. Hij was bijna 90 jaar oud, en hier samengekomen met een groot gedeelte van zijn nageslacht. Meer dan 40 keer had hij nu reeds onze trein voorbij zien trekken, en hj scheen oprecht gelukkig die dag opnieuw te beleven. Hij kreeg van het opperhoofd een drinkpenning om zijn gezin te onthalen. Wij ontmoetten die dag een transport van enkele Koreanen, die bij het landschap Nagats [Nagatsu]schipbreuk hadden geleden, en nu naar Nagasakki vervoerd werden.
In Oresino bezichtigden wij het warme bad, en voelden ons hier al verplicht enkele kleinigheden uit de deden aan de Japanse dames, die verzochten ons tijdens het middagmaal te mogen bezoeken.
’s Avonds bekeken wij in Takywo [Takeo] een zeer fraaie badhuis van de Landsheer waarbij ook een warme bron gevonden wordt.